GÜNEŞ GÖZLEMLERİ

Bu veriler nedir?

1950–2007 arasında her gözlem bir kâğıt çizelgeye çizildi. Çizelgede leke gruplarının elle yazılmış bir tablosu (sınıf, leke sayısı, B, ΔL, L) ve g, f, R toplamları bulunur. Bu tablolar veritabanına hiç girilmemişti. Ekim 2026'da taranmış 15.664 çizelgenin grup tabloları bir bilgisayarlı görü modeliyle okundu. Her çizelge tutarlılık açısından denetlendi: satır sayısı = g, leke toplamı = f, R = 10g + f ve her satırda aynı L₀.

• Kullanılabilir çizelgeler (13.361, %85) sayı denetimlerinden geçti. Günlük R değerleri uluslararası leke sayısıyla (SILSO) 2008–2026 yıllarının elle girilmiş gözlemleri kadar uyumlu (korelasyon 0,95). Hem okunan hem de elle girilmiş tek yıl olan 2007'de toplamlar 283 günün 278'inde aynı.
• Koordinatlar yalnızca “şüpheli” işareti olmayan satırlarda güvenilirdir.
• Diğer çizelgeler (2.303) ham okumalarıyla saklanıyor; sayıları gösterilmiyor ve hesaplarda kullanılmıyor. Bunlar için çizime bakın.
• Bunlar makine okumasıdır, elle girilmiş kayıt değildir. Önemli her ayrıntı için çizime bakın; her günün çizimine bağlantı var.

Bilimsel çalışmalar için toplu veri isteği: gozlemevi@istanbul.edu.tr

Okuma nasıl yapıldı?

Kullanılan yapay zekâ modeli

• Tabloları açık ağırlıklı, genel amaçlı bir görsel-dil modeli (vision-language model) okudu: Qwen3.5, 27 milyar parametre (Alibaba Qwen ekibi).
• Model bu iş için ayrıca eğitilmedi ve ince ayar (fine-tuning) yapılmadı. Hazır modele yalnızca yazılı bir yönerge verildi (“sıfır örnekli”, zero-shot kullanım).
• Model 4 bit nicemlenmiş hâliyle (Q4_K_M, ~23 GB) Ollama yazılımında çalıştırıldı. Çalıştığı yer, rasathanenin kendi sunucusundaki tek bir NVIDIA RTX 6000 Ada (48 GB) ekran kartıydı. Hiçbir görüntü ya da veri dışarıdaki bir hizmete gönderilmedi.
• Toplam hesap süresi yaklaşık 4 gündür: birinci okuma ~50 saat, ikinci okuma ~48 saat sürdü.

Modelden ne istendi?

• Her çizelgeden iki parça kesildi: grup tablosunun bulunduğu sağ panel ve g, f, R toplamlarının yazılı olduğu alt şerit.
• Modelden yorum yapmadan tabloyu hücre hücre, yazıldığı gibi kopyalaması istendi. İşaretler, baştaki sıfırlar, E/W harfleri ve “?” olduğu gibi alındı. Üstü çizilip düzeltilmiş bir değerde yeni değer alındı.
• Sütun başlıkları da okundu, çünkü tablo düzeni yıllar içinde değişti. 1950'lerin başında kutupsal r, p kullanıldı, daha sonra B, ΔL, L, ΔLF, U.
• Yanıt sabit bir JSON şemasına bağlandı ve sıcaklık 0 alındı. Böylece aynı görüntü her seferinde aynı okumayı verir.
• Hücreleri sınıfa, leke sayısına ve koordinata modelin kendisi çevirmedi; bu işi ayrı bir program yaptı.

Kurala dayalı düzeltmeler

• Sık görülen okuma karışıklıkları kurallarla düzeltildi. Örnekler: “?1” sınıfının “21”, “31” ya da “71” okunması, B harfinin 8 okunması, el yazısı küçük a'nın Q okunması (Ha → HQ), McIntosh sınıfının son harfinde O/D ve I/L karışması.
• L = L₀ + ΔL bağıntısı tek bir basamağı yanlış okunmuş L değerlerini düzeltmek için kullanıldı. Düzeltilemeyen satırlar “şüpheli” olarak işaretlendi.
• Ham okuma hiçbir zaman silinmedi. Yapılan her düzeltme kayıtta (repairs alanında) eski ve yeni değeriyle saklanıyor.

İki aşamalı okuma

• Birinci okumada çizelgelerin %58'i bütün denetimlerden geçti.
• Geçemeyen 6.533 çizelge ikinci kez okundu. Bu kez görüntü 2 kat büyütüldü, modele daha uzun bir bağlam verildi ve yönergeye birinci okumada görülen karışıklıklar eklendi.
• İkinci okumada modele önceki okuma gösterilmedi. Böylece model sayıları toplamlara uydurmaya yönlendirilmedi ve denetimler yeni okuma için bağımsız bir sınav olarak kaldı.
• Her çizelge için denetimlerde daha iyi sonuç veren okuma seçildi. Sonuçta tam tutarlı çizelgelerin oranı %79, kullanılabilir olanların oranı %85 oldu.

Doğrulama ve sınırlar

• 2007 hem okunan hem de elle girilmiş tek yıldır. O yılın tam tutarlı çizelgelerinde, elle girilmiş kayıtla karşılaştırıldığında satırların %95'inde sınıf, %98'inde leke sayısı, %94'ünde B, %91'inde ΔL ve %90'ında L aynı çıktı.
• Sayı denetimleri sınıf harflerini kontrol etmez. Bir sınıf yanlış okunsa bile toplamlar tutabilir. Bu yüzden sınıflarda yaklaşık %5 hata payı olduğu düşünülmelidir.
• 1950–2006 yılları için karşılaştırılacak elle girilmiş kayıt yoktur. Bu yıllarda okuma doğruluğu yalnızca tutarlılık denetimlerine dayanıyor. Farklı el yazıları ve Zürih sınıfları kullanıldığı için doğruluk 2007'dekinden farklı olabilir.

Sonraki adım

Bu katalog, çizimlerden leke gruplarını otomatik olarak bulup McIntosh sınıflaması yapacak bir sinir ağının eğitilmesinde etiket olarak kullanılacak. Bu ağ henüz eğitilmedi.

Aylık ortalama R, 1950 → bugün altın: çizelgelerden okunan · lacivert: elle girilmiş gözlemler · kırmızı kesikli: çevrim modeli

Grafiğin baskı için PDF sürümü (ESWW 2026 posteri)

Çevrim modeli

Kırmızı kesikli çizgi, grafikteki aylık ortalamalara uydurulmuş bir Güneş çevrimi modelidir. Her çevrim Hathaway, Wilson ve Reichmann'ın (1994, Solar Physics 151, 177) çevrim biçimiyle tanımlandı:

F(t) = a (t − t₀)³ / [exp((t − t₀)² / b²) − c]

• t ay birimindedir. t₀ çevrimin başlangıcı, a yüksekliği, b yükselişin süresini belirler. c = 0,71 özgün makaledeki gibi sabit tutuldu. Bu biçim, gerçek çevrimler gibi hızlı yükselir ve yavaş söner.
• 18–25. çevrimlerin her biri için bir biçim kullanıldı ve biçimler toplandı. Böylece komşu çevrimlerin üst üste binen başlangıç ve bitişleri birbirine eklenir. 24 sayı, 884 ayın (1950 – 2026-10) tamamına birlikte uyduruldu. Gözlem günü çok olan aylar daha çok ağırlık taşır; tek tük aykırı aylar modeli çekemez.
• Çizelgelerden okunan ve elle girilmiş veriler birlikte, rasathanenin kendi R ölçeğinde uyduruldu (SILSO ölçeğine çevrilmedi).
• Model verilerle 0,93 korelasyonla uyuşuyor. Aylık ortalamaların model çevresindeki tipik saçılması R'de 23. Bu saçılma çoğunlukla gerçektir: 10–25 gözlem gününden oluşan aylık ortalamalar aydan aya çok değişir.
• 18. çevrim modelde yalnızca 1950–1954 sönüşünü tanımlamak için var. En büyük değeri çizelgeler başlamadan önceye düştüğü için sayıları verilmiyor.
• 25. çevrim hâlâ sürüyor. Sayıları yeni gözlemlerle değişecek; uyum elle yenilenir (install/cevrim_modeli.py, son: 2026-10-27).

Yıllar kullanılabilir / toplam çizelge